Τουριστικός Οδηγός Λήμνου

Συμμαχικό νεκροταφείο Πορτιανού

Στο χωριό Πορτιανού, εδώ όπου σώζεται ακόμα το αρχοντικό στο οποίο έμεινε ο Τσώρτσιλ, ως Πρώτος Λόρδος του Αγγλικού Ναυαρχείου, βρίσκεται το δεύτερο συμμαχικό νεκροταφείο της Λήμνου.

Μικρότερο αλλά ισάξιο σε ιστορική σημασία με εκείνο στο Μούδρο, απλώνεται δίπλα από την εκκλησία των Εισοδίων της Θεοτόκου. Εδώ βρίσκονται 352 μνήματα πεσόντων στην εκστρατεία για την κατάληψη των Στενών των Δαρδανελίων, Βρετανών, Γάλλων, Αυστραλών, Νεοζηλανδών, Αιγυπτίων και Ινδών στρατιωτών από 17 έως 56 ετών. Τα πλήρη στοιχεία της ταυτότητας των νεκρών ήρθαν από την Ιταλία και η διαμόρφωση του κοιμητηρίου άρχισε ήδη από τον Αύγουστο του 1915, στη διάρκεια των εχθροπραξιών στην Καλλίπολη, ενώ το νεκροταφείο βρισκόταν σε χρήση μέχρι το 1920. Ο λίθινος περίβολος και οι επικλινείς πλάκες προστέθηκαν τρία χρόνια αργότερα.

Συμμαχικό νεκροταφείο Μούδρου

Εκατοντάδες επισκέπτες κάθε χρόνο, διασχίζουν ολόκληρο ημισφαίριο για να αποτίσουν φόρο τιμής στο συγγενή, το φίλο, το συμπατριώτη, που κείται στη λημνιακή γη. Αυστραλοί οι περισσότεροι, αλλά και ταξιδιώτες άλλων χωρών κι εθνικοτήτων, φτάνουν για ένα φορτισμένο συγκινησιακά προσκύνημα, στο Συμμαχικό νεκροταφείο Μούδρου, σε μια διαδρομή ιστορικής μνήμης που, εκατό χρόνια τώρα, συνδέει ανθρώπους από τα δυο άκρα της γης.

Παγκόσμιο μνημείο θεωρείται σήμερα το περιποιημένο κοιμητήριο στο δρόμο προς Ρουσσοπούλι όπου αναπαύονται εκατοντάδες νεκροί στρατιώτες της εκστρατείας της Καλλίπολης, κυρίως 148 Αυστραλοί και 76 Νεοζηλανδοί, αλλά και άλλων χωρών, θαμμένοι σε συστάδες ανάλογα με την εθνικότητά τους. Η ταξιδιωτική τάση του τουρισμού της θλίψης (grief tourism) φαίνεται πως έχει φτάσει και σε αυτή τη γωνιά της Λήμνου. Απόγονοι των πεσόντων αλλά και λάτρεις της ιστορίας, συνεπαρμένοι από τα δραματικά γεγονότα της Καλλίπολης (που έγιναν και ταινία, «Gallipoli», με πρωταγωνιστή τον Μελ Γκίμπσον) επισκέπτονται το συμμαχικό κοιμητήριο του Μούδρου.

Αξίζει μια επίσκεψη ως εδώ για να μάθετε και να καταλάβετε καλύτερα την ιστορία του τόπου, τα δραματικά γεγονότα που εκτυλίχθηκαν στα Δαρδανέλια, με ορμητήριο τον γαλήνιο σήμερα κόλπο του Μούδρου.

Σχεδόν μισό αιώνα πριν, στη δίνη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, οι συμμαχικές δυνάμεις Βρετανίας και Γαλλίας αποφασίζουν την εκστρατεία κατάληψης των Στενών των Δαρδανελίων από τους Τούρκους με σκοπό να επιτρέψουν στους Ρώσους συμμάχους τους στην «Αντάντ» να περάσουν με τα πλοία τους τον Ελλήσποντο και να πλεύσουν στο Αιγαίο.

Στην Ελλάδα, ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ελπίζοντας ότι η κατάληψη των Στενών θα είχε ως αποτέλεσμα τη διεκδίκηση της Κωνσταντινούπολης, δίνει άδεια στη Βρετανία να χρησιμοποιήσει ως στρατηγική βάση τη Λήμνο, λόγω της νευραλγικής της θέσης.

Το λιμάνι του Μούδρου μετατρέπεται σε ναύσταθμο για να εξυπηρετήσει τον συμμαχικό στόλο ενώ η νότια παραλία, ο λεγόμενος ως σήμερα «Αερολιμένας», διαμορφώνεται σε χώρο προσγείωσης υδροπλάνων. Αγκυροβόλησαν τότε στον κόλπο μέχρι και πεντακόσια πλοία και φιλοξενήθηκαν στην περιοχή ως και 30.000 στρατιώτες.

Παρά το γεγονός ότι ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος δεν απειλούσε άμεσα την εδαφική ακεραιότητα της Αυστραλίας, η τότε κυβέρνηση της χώρας αποφασίζει, ως μέλος της βρετανικής κοινοπολιτείας και λόγω συνταγματικής υποχρέωσης απέναντι στη Μεγάλη Βρετανία, να λάβει μέρος στην εκστρατεία. Έτσι, το 1915 συγκροτείται το ΑΝΖΑΚ, ακρωνύμιο για το Αυστραλιανό και Νεοζηλανδικό Εκστρατευτικό Σώμα (Australian and New Zealand Army Corps - ANZAC) που σηματοδοτεί την πρώτη μεγάλη στρατιωτική εκστρατεία της Αυστραλίας.

Αρχές Μαρτίου του ίδιου χρόνου, μια πρώτη δύναμη από 3.200 άνδρες φτάνει στη Λήμνο. Την 25^η Απριλίου 1915 γίνεται η πρώτη απόβαση των ανδρών της ΑΝΖΑC στη χερσόνησο της Καλλίπολης, πόλης της βορειοδυτικής Τουρκίας. Συνολικά 15.000-πρωτόβγαλτοι σε μάχη-Αυστραλοί και Νεοζηλανδοί στρατιώτες, κατόπιν διαταγής των Άγγλων αξιωματικών τους, αποβιβάζονται στις ακτές της Καλλίπολης στα Δαρδανέλια.

Η απόβαση, όπως και δεκάδες άλλες απόπειρες που θα ακολουθήσουν μέχρι το οριστικό αδιέξοδο της επιχείρησης τον Ιανουάριο του 1916, καταλήγει σε τραγωδία. Συνολικά 8.700 Αυστραλοί πολεμιστές της ΑΝΖΑC θα χάσουν τη ζωή τους στην Καλλίπολη, μαζί με 2.700 Νεοζηλανδούς, και αναρίθμητους Βρετανούς, Γάλλους, Καναδούς, Αιγύπτιους, Ινδούς και Τούρκους. Οι τουρκικές δυνάμεις υπό τον Κεμάλ, συνεπικουρούμενες από γερμανικά και αυστριακά στρατεύματα, αποκρούουν και αποδεκατίζουν τη συμμαχική στρατιά.

Οι τραυματίες μεταφέρονται για νοσηλεία στη Λήμνο, σε νοσοκομείο εκστρατείας που είχε στηθεί στο χωριό Σαρπί (Καλλιθέα), καθώς και σε πλοία. Όσοι δεν καταφέρνουν να κρατηθούν στη ζωή, ενταφιάζονται στα συμμαχικά νεκροταφεία του νησιού στο Μούδρο και στο Πορτιανού.

Ο δρόμος που οδηγεί στο συμμαχικό νεκροταφείο του Μούδρου-όπως και σε εκείνο του Πορτιανού-ονομάζεται σήμερα οδός Ανζάκ, προς τιμήν των Αυστραλών και Νεοζηλανδών στρατιωτών του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, ενώ Αυστραλιανό μνημείο στην είσοδο του λιμανιού του Μούδρου έχει στηθεί, ως ελάχιστος φόρος τιμής, στους «Ήρωες της Λήμνου».

Η θυσία της Καλλίπολης έγινε αφορμή να δημιουργηθεί κλίμα εθνικής ομοψυχίας στην Αυστραλία και να πάρει σάρκα και οστά το όνειρο της δημιουργίας του Αυστραλιανού έθνους. Στη μνήμη των μαχητών, των τραυματιών και των νεκρών Αυστραλών και Νεοζηλανδών μελών του εκστρατευτικού σώματος οι δύο χώρες καθιέρωσαν ημέρα μνήμης την 25η Απριλίου, ημέρα έναρξης της απόβασης το 1915, γνωστή ως Anzac Day. Εκδηλώσεις μνήμης έχουν καθιερωθεί από το 1998 και στη Λήμνο, με επιμνημόσυνες δεήσεις για τους πεσόντες στα συμμαχικά νεκροταφεία.

Το νησί και ιδιαίτερα ο κόλπος του Μούδρου υπήρξε σημαντική βάση της εκστρατείας της Καλλίπολης προσφέροντας, εκτός από υλική υποστήριξη, καταφύγιο, περίθαλψη και τόπο ανάπαυσης στους στρατιώτες. Παρά την τραγική κατάληξη της εκστρατείας οι Αυστραλοί και οι Νεοζηλανδοί επιζώντες έφυγαν με καλές αναμνήσεις από τη Λήμνο, χάρη στη ζεστασιά των κατοίκων. Οι μνήμες αυτές βοήθησαν αργότερα στην ομαλή ένταξη των Λημνίων μεταναστών στην Αυστραλία ενώ σε προάστιο της πολιτείας Βικτόρια δόθηκε το τοπωνύμιο Λήμνος.

Νεκροταφείο «Αράπικο»

Κοντά στο χωριό Πορτιανού, ακριβώς δίπλα στη θάλασσα, σ’ ένα υποβλητικό τοπίο, δημιουργήθηκε κατά τη διάρκεια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου ένα ακόμη νεκροταφείο, το λεγόμενο «Αράπικο», προς τιμή των ανωνύμων νεκρών που είναι θαμμένοι στην ευρύτερη περιοχή.

Εις ανάμνηση του ιστορικού γεγονότος, έχει χτιστεί και δεσπόζει με τρόπο επιβλητικό, ένας γρανιτένιος κώνος με μαρμάρινες εντοιχισμένες πλάκες. Πάνω στη βόρεια πλάκα είναι γραμμένη σε αγγλική γλώσσα η φράση «Εκατόν εβδομήντα άντρες του Αιγυπτιακού εργατικού στρατιωτικού σώματος, είναι θαμμένοι κοντά σε αυτό το σημείο». Στη νότια πλάκα είναι γραμμένη στα αγγλικά η πρόταση «Πενήντα πέντε Τούρκοι στρατιώτες είναι θαμμένοι κοντά σ' αυτό το σημείο» κάνοντας αναφορά στους Τούρκους, πιθανόν αιχμαλώτους από τις επιχειρήσεις της Καλλίπολης, που ήταν κρατούμενοι και απεβίωσαν στο διάστημα μεταξύ 1917-19. Δύο ακόμη πλάκες έχουν τις ίσιες επιγραφές στο αραβικό αλφάβητο.

Η λιτότητα του μνημείου, το σημείο που είναι χτισμένο, σε ένα τοπίο που υποβάλλει τον επισκέπτη, και η ιστορία που φέρει, κάνουν το «Αράπικο» Νεκροταφείο ένα ξεχωριστό τόπο ιστορικής μνήμης του νησιού.

Για να φτάσετε, με αφετηρία το Πορτιανού, κινείστε Νοτιοανατολικά. Περνάτε μπροστά από το μνημείο των «Πεσόντων της κοινότητας Πορτιανού», και συνεχίζετε ευθεία, αφήνοντας πίσω σας τον οικισμό. Αφού διανύσετε 2 χλμ. σε χωματόδρομο πολύ καλής ποιότητας, θα αντικρύσετε τη θάλασσα. Θα κινηθείτε στην αριστερή κατεύθυνση, και κατά μήκος της θάλασσας. Μετά από 650 μέτρα, στην αριστερή πλευρά του δρόμου, θα δείτε το μνημείο.